خلیج فارس در نقشه های کهن - اسطوره ای - جغرافیایی <#hits#&g

 خلیج فارس در نقشه های کهن  اسطوره ای - جغرافیایی - تاریخی

 

 

خلیج فارس در نقشه های کهن - اسطوره ای - جغرافیایی - تاریخی

 

 

 

 

 

 

 

در منابع کهن اشاره‌هایی مبهم به دریاهایی با نامهای کلی و افسانه گونه وجود دارد که بعضی جغرافی دانان منظور از آن عبارت ها را خلیج فارس دانسته‌اند اما در واقع در خصوص صحت نسبت دادن آن نامها به  خلیج فارس با توجه به مبهم بودن آنهادیدگاههای مختلفی وجود دارد از جمله این نامها می‌توان به دریای آفتاب تابان در افسانه‌های سومری - دریای فراخ‌کرت در اوستا و دریای بالا و پایین و دریای مرتور(تلخ) اشاره نمود که همگی نامهای افسانه‌ای هستندو نه پدیده دقیق جغرافیایی.اما کهن ترین نام که بدون هیچ تردیدی منطقه جغرافیایی دریای جنوب ایران را توصیف می‌کند همان دریای پارس است. قدمت خلیج فارس از نظر زیست شناسی و جغرافیایی چندان دیرینه‌است که عده‌ای معتقدند «خلیج فارس گهواره تمدن جهان یا خاستگاه نوع بشر است.» 

 دریای آفتاب تابان؛ و دریای طلوع و دریای غروب نام‌های افسانه‌ای است و نه نام جغرافیایی ( بحر الشروق الکبیر) (: Sea of the rising sun)؛ جائی که آفتاب طلوع می‌کند نیز در افسانه‌ها به دیلمون  اشاره داشت.

 لوحه‌ای گلی که در پیش از میلاد فتوحات سنّاخریب پادشاه آشور را نگاشته  از این نام سود برده‌است، او در توصیف سرزمینی که از پدرش سارگن به ارث برده، می‌نویسد:

 «سنّاخریب، پادشاه بزرگ، پادشاه توانا، پادشاه جهان، پادشاه آشور، پادشاه چارگوشه، چوپان خردمند، محبوبِ خدایان توانا، نگاهبان حق، عاشق عدالت، کسی که پشتیبان همگان است، به یاری بینوایان می‌شتابد، کردار نیکی دارد، قهرمان بی‌نقص، انسان توانا، برترینِ فرمانروایان، فردِ نیرومندی که گستاخان را از پای در می‌آورد، تبه‌کاران را با غرشی ناگهانی نابود می‌کند؛ خداوندِ- آشور آن کوهستانِ پهناور، سلطنتِ بی‌همتایی را به امانت نزد من سپرده‌است و بر رویِ سر کاخ‌نشین‌ها جنگ‌افزارهایِ نیرومند مرا قرار داده‌است. ازدریای بالا؛ دریایِ غروبِ آفتاب تا دریای پائین؛ دریایِ طلوع آفتاب همه موجودات بشری را در زیر گام هایِ من مطیع کرده است؛ و فرمانروایان نیرومند از هراس رویارویی با من، خانه‌هایشان را رها کرده و همچون سیدیننو پرنده غار به مکان‌های دست نیافتنی می‌گریزند.».

 دریای پائین یا ( lower sea) «البحر الاسفل» أو «البحر السفلی» أو «البحر التحتانی» این نام  ظاهرا از سویِ آشوریان که در شمال بین النهرین می‌زیستند رایج شده‌است. و معمولاً در برابرِ دریای بالا البحر العُلوی (upper sea) قرار می‌گرفته که نویسندگان امروزی همواره آن را دریای مدیترانه می‌خوانند اما  درستی منطبق کردن این نامهای با پدیده ای جغرافیایی موجود امری مشکل است .

در اوستا اگرچه از نام خلیج فارس بطور صریح نام برده نشده ولی به دریایفراخکرت اشاره شده‌است اما در مهر یشت در مبحث مهر یا میترا اشاره‌ای نیز به اروندرود شده‌است که در آن دوره اورنگ گفته می‌شده‌است:

 

«

دارنده دشت‌های فراخ و اسب‌های تیزرو که از سخن راستین آگاه است و پهلوانی است خوش اندام و نبرد آزما، دارای هزار گوش و هزار چشم و هزار چستی و چالاکی یاد شده، کسی است که جنگ و پیروزی با اوست، هرگز نمی‌خسبد، هرگز فریب نمی‌خورد، اگر کسی با او پیمان شکند خواه در شرق هندوستان باشد یا بر دهنه شط ارنگ، از ناوک او گریز ندارد، او نخستین ایزد معنوی است که پیش از برآمدن خورشید فنا ناپذیر تیز اسب بر بالای کوه هرا بر می‌آید و از آن جایگاه بلند سراسر منزلگاه‌های آریایی را می‌نگرد.


» در کتیبه معروف به منشور آزادی کوروش که به شرح فتوحات کوروش دوم  می‌پردازد و در بابل کشف شده، فرمانروای پارسیان نیز این لقب را به دریای سواحل جنوبی سرزمین خویش داده‌است:

 «منم کوروش، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه دادگر، شاه بابل، شاه سومر و اکد، شاه چهار گوشه جهان پسرِ کمبوجیه شاه بزرگ شاه انشان، نوه کوروش شاه بزرگ، ......به فرمان مردوک، همه شاهان پیش اورنگ پادشاهی نشسته‌اند. همه پادشاهان از دریای بالا تا دریای پائین، همه مردم سرزمین‌های دوردست، از چهار گوشه (جهان)، همه پادشاهان اموری و همه کوچ نشینانمرا خراج گذاردند و در بابل به پایم بوسه زدند.»

 »

 

نقشه جهان. از تمدن میان رودان ترجمه این نقشه در موزه لندن اشتباه های فاحشی دارد. این نقشه جهان است که به شکل سینی گرد است.

گرد گردو(کره ای ) با گرد سینی دایره متفاوت است. هیچگاه جغرافی  دانان  شرقی زمین را به شکل گردو تصور نکرده اند. بلکه زمین را بشکل سینی گرد تصور کرده اند.  نقشه کهن بابلی در اصل مرکز هفت اقلیم  را با دایره مشخص کرده  دور تا دور هفت اقلیم را بحر المحیط یا اقیانوس سراسری در برگرفته است شماره 9- 7 دریای پائین یا همان خلیج فارس است. مثلث های بیرون از دایره دریای اقیانوس در واقع قله های کوه قاف است. یکی از آن قله ها کوه دماوند و دیگری قله زاگرس است.

 قدیمی ترین لوحه های و نقشه ها ی ترسیمی کشف شده به مصریها و بابلیها منصوب شده اند نقشه ای از بابلیون حک شده بر گل پخته پیدا شده که در موزه بریتیش لندن  به شماره 153/92687 نگهداری می شود و متعلق به 500  سال قبل از میلاد است اما نسخه شبیه به  آن  گویا به دوره سارگون پادشاه اکد 2300ق.م مربوط است که در آن خلیج فارس بدون اسم ترسیم شده است.

یونانیها و رومیها و فنیقیها این حرفه را توسعه داده اند و بویژه بطلیموس 168 م و استرابون 64 ق.م در این حرفه کوشا بوده اند. در دوره عباسیان که دانشمندان و مدیران ایرانی بر امور خلافت تسلط داشتند و وجوب جهت یابی قبله برای مسلمانان بویژه کشورهای دور دست ضرورت اهمیت کارتوگرافی را ایجاب می کرد. بدستور مامون 833-814 م ترجمه آثار یونانی شروع شد و نقشه ای از جهان تهیه گردید خوارزمی 821 ، استخری 925، ابن حوقل 977 ق، ادریسی حمودی 1165 ق ( 82 نقشه در کتاب نزهه المشتاق) نقشه هایی از دیار عرب ، بلاد فارس بحر فارس و روم وشام ترسیم کردند که پایه و اساس نقشه های قرون بعدی توسط اروپائیان گردید. در تمام این نقشه ها خلیج فارس نام خود را تحت عنوان بحر فارس حفط کرده است. هم اکنون صدها نقشه دستی با ارزش در موزه های جهان نگهداری می شود که نام خلیج فارس و بحر فارس را به همراه دارند که تعدادی از آنها نیز درموزه های کشورهای عربی است. به یقین می توان گفت هیچ نام جغرافیایی در جهان به اندازه نام خلیج فارس در کتب جغرافی و کارتوگرافی قدمت،‌ اصالت ندارد و از نظر حضور در نقشه های کلاسیک و مدرن رکورد دار نامهای جغرافیایی بوده است.

 تا کنون در رابطه با نقشه های تاریخی خلیج فارس چند اطلس بسیار ارزشمند به چاپ رسیده است که آنها را می توان در دو گروه تقسیم کرد.

 

الف. اطلس نقشه های برگرفته از منابع لاتین که عبارتند از:

 

  The Arabian Peninsula in Old European Maps (253 maps) by Khaled Al Ankary, Institute du Monde Arabe,Paris and Tunisia University,2001

- Tibbets, Gerald Randall, Arabian in early Maps,

  Naples,Italy,Falcon press, 1978.

A Guide to Antique MapsCollectionofking Abdulaziz Public Library,Riyadh.

 

*اطلس " نقشه های جغرافیایی خلیج فارس از ماقبل تاریخ تا زمان معاصر" ( موسسه سحاب1971) در این اطلس مجموعه ای شامل 373 نقشه،‌ لوحه و سنگ نوشته از منابع و اطلسهای مختلف و متنوع موجود در موزه ها و کتابخانه های کشورهای عربی و کشورهای اروپائی به چاپ رسیده است که همگی به زبانهای مختلف کلمه های مترادف با دریای پارس و خلیج فارس بکار برده اند. 

2- در سال 1995 بانک العربی بحرین اطلسی را بصورت تقویم دیواری در ابعاد 50+ 33 تحت عنوان بحرین و خلیج در نقشه های تاریخی منتشر نموده که در آن 12 نقشه از منابع اروپایی و همچنین نقشه معروف العالم ادریسی به چاپ رسیده است که همگی نام خلیج فارس را در بر دارند.

 3- اطلس" نقشه های تاریخی خلیج" این اطلس در دو جلد چاپ شده که مجموعاً حدود 500 نقشه با نام خلیج فارس دارند .

 

*اطلس" نقشه های تاریخی خلیج" سالهای 1493-1931 که دارای 276 نقشه از منابع اروپایی در مورد خلیج فارس است و توسط سلطان بن محمد القاسمی در سال 1996 در لندن منتشر شده است.

 4- جلد دوم اطلس " نقشه های تاریخی خلیج" 1478-1861 که دارای 301 نقشه از منابع لاتین در مورد خلیج فارس است، این اطلس در واقع همان اطلس قبلی است با مقداری حذف و اضافات تقریباً 80% نقشه های این دو اطلس مشترک هستند که در سال 1999 در لندن تجدیدچاپ و منتشر شده است.

 *سلطان بن محمد القاسمی از مقامات شارجه در تلاش برای اثبات ادعای هویت عربی برای خلیج فارس اقدام به تهیه و خرید نقشه های تاریخی متعلق به سالهای 1478 تا 1931 نموده که بنظر می رسد انگیزه اولیه گرد آورنده اثبات هویت عربی برای جزایر سه گانه خلیج فارس بوده است ولی در کلکسیون نقشه های گرد آوری شده ایشان که بیشتر از 350 نقشه می باشد در همگی خلیج فارس با همین نام ثبت شده و در مورد جزایر نیز اسناد هویت ایرانی را تایید می کند ( به استثنای سه نقشه که یکی از آنها رابه عنوان طرح روی جلدکتاب اطلس خود تحت نام "خلیج در نقشه های تاریخی" منتشر ساخته است. در چاپ جلد اول که در سال 1996 در لندن صورت گرفته نقشه روی جلد کتاب مربوط به سال 1679 منطقه کشور پارس نام دارد که توسطGiacoma deRossi. Romeترسیم شده است و جزایر تمب بطور واضح به رنگ ایران ترسیم شده است به همین دلیل تهیه کننده اماراتی این اطلس تاریخی در چاپ جلد دوم در سال 1999 نقشه مذکور را از جلد کتاب حذف نموده است.

 *اطلس نقشه های تاریخی خلیج جلد اول از 1478 تا 1861 و جلد دوم نسخه بازبینی شده جلد اول است که تعدادی نقشه به آن اضافه شده و از 1493 تا 1931 را در بر می گیرد که البته تعدادی از نقشه های این دو جلد تکراری است ولی تعدادی از آنها نیز منحصر به فرد بوده و در کتاب دیگری چاپ نشده است. در مورد جلد اول گفتنی است که اولین نقشه متعلق به 1478 توسط بوکینک در رم بصورت نقشه رنگی و بر روی کوپر و بر اساس نقشه بطلیموس ترسیم شده است در این نقشه خلیج فارس با نام سینوس پرسیکوس به شکل مستطیل و بزرگتر از اندازه طبیعی آن است ولی نامهای جغرافیایی زیادی را بر اساس متون یونان قدیم در بر دارد. در نقشه سال 1493 نیز بر اساس اطلاعات یونان قدیم ترسیم شده است خلیج با نام مر پرسیک و به شکل مربع ترسیم شده که اندازه آن کوچکتر از اندازه واقعی خلیج فارس است. نقشه 1511 که در ونیز بر روی چوب و رنگی توسط برناردوس سیلوانوس ترسیم شده است مشابهه نقشه 1478 بوکینک است و بر اساس نقشه بطلیموس ترسیم شده است در این نقشه نیز خلیج فارس با نام سینوس پرسیکوس به شکل مستطیل و بزرگتر از اندازه طبیعی آن است. نقشه 1513 این نقشه نیز مشابهه نقشه 1478 بوکینک است و بر اساس نقشه بطلیموس ترسیم شده است در این نقشه نیز خلیج فارس با نام سینوس پرسیکوس به شکل مستطیل و بزرگتر از اندازه طبیعی آن است در هر سه نقشه جزایر زنوبیا که متعلق به پارسیان بوده است به شکل دقیقی در جنوب شرقی یمن ترسیم شده است. از نقشه سال 1478 تا نقشه سال 1548 تحولی در دقت فاصله های جغرافیایی بوجود نیامده است در این سال جیاکومو گاستالدی ونیزی برای اولین بار نقشه پرشیا را به شکل دقیق تری ترسیم و از دریای شمال ایران، مر باکو ( دریای خزر) و دریای جنوب ایران، با نام مر پرسیو را به شکل واقعی تری ترسیم نموده است وی مجدداً در سال 1561 و 1570 خلیج فارس را با نام گلفو پرسیا و دریای عمان را با نام گلفو اورموز بطور دقیق تری نیز ترسیم کرده است در حالیکه تا سال 1679 سایر نقشه ها قبل و حتی بعد از این تاریخ نیز همچنان بر پایه اطلاعات قدیمی موقعیت و مساحت خلیج فارس را با نام سینوس پرسیکوس و گلفو پرسیا را همچنان غیر دقیق ترسیم کرده اند. در این سال جیاکومو دی رسی در رم نقشه رنگی دقیقی ترسیم و حتی جزایر سه گانه تمب و ابوموسی را به رنگ خاک ایران ترسیم کرده است اما همچنان اندازه ها در نقشه ها تا واقعیت فاصله زیادی دارد مثلاً بحرین با نام بهرام در همه این نقشه ها بصورتی غیر واقعی و گاهی بجای قطر ترسیم شده است. اطلاعات موجود در نقشه های جهان نما حتی در این دوره نیز همچنان فراتر از 7 دریا و 7 کشور نرفته و به سبک قدیم و سبک جغرافیانویسان مسلمان، چین در غرب ، اروس در شمال فرانکه در اروپا و افریقیه در جنوب لبه های پایانی دنیا تصور می شود. حتی در نقشه جهان نمای سال 1740 وتریس اربیس استرابن جهان همچنان تنها به سه قاره محدود شده است.و در تمامی این نقشه ها خلیج فارس در مرکزیت جهان قرار دارد. در نقشه جهان نمای سال 1515 Johannes Stabius Durer جوهانز دویر تا حدودی نقشه ها به واقعیت های جغرافیایی نزدیک شده ولی قاره آمریکا و اقیانوسیه همچنان حلقه مفقوده جهان است. در سال 1551 جرارد مرکاتور بر روی کره نقشه جهان را ترسیم نموده است که البته نقص قبلی را دارد.

در سال 1660 PhilippEckebrecht فلیپ ایکبرخت نقشه جهان نمایی ترسیم کرده است که قاره آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکا را در بر می گیرد ولی فاقد سرزمین های استرالیا و اقیانوسیه است، نقشه ای متعلق به حدود 1753 از نیکلاس دی فر (1694-1754 ) بصورت رنگی و به شکل کره ای باقی مانده است در این نقشه جهان تقریباً به شکل امروزی ترسیم شده است. در سال 1748 Bertrand Rene Palluدر نقشه خود جغرافیای خلیج فارس را تا حدودی درست ترسیم کرده است. در سال 1758 توماس جفریز نقشه جهان نمایی ترسیم کرده است که به واقعیتهای امروز جهان نزدیک است. و بلاخره در سال 1774 سامویل دون کامل ترین نقشه کروی تا آن روز را از جهان ارایه نموده است.

 

در سال 1772 کارستن نیبور نقشه ای ترسیم کرده است که در آن برای اولین بار بجای نام دریای هرمز از بحر عمان نام برده شده در حالی که قبل از این تاریخ در نقشه های لاتین  دریای عمان نیست. بندرت گلف عمان وجود دارد. در این نقشه اندازه های جغرافیایی بنادر و جزایر به واقعیت نزدیک تر شده اند و جزایر سه گانه نیز در موقعیت دقیق تر به رنگ ایران ترسیم شده اند علت دقیق بودن این نقشه آن است که نیبور چند سال در خلیج فارس به پژوهش مشغول بوده و نقشه وی مستقل از اطلاعات قبلی و متکی بر مشاهدات وی بوده است علی رغم دقیق بودن نقشه نیبور تا سال 1835 بسیاری از نقشه های ترسیم شده از سوی آلمانها، انگلیسی ها ، فرانسوی ها و حتی هلندی ها از دقت برخوردار نیست تا اینکه در این سال نقشه ای بر اساس اطلاعات نیبور ترسیم و توسط جوستوس پرتس منتشر می شود. و بلاخره در سال 1860 دو نقشه با نام پرشن گلف وست و ایست توسط موسسه هیدروگرافی( آبنگاری) در لندن منتشر شده است که با واقعیات و اندازه های جغرافیایی امروزی خلیج فارس منطبق است این دو نقشه در صفحه 310و 311 کتاب اطلس تاریخی خلیج چاپ شده است.

 علاوه بر این 4 اطلس که ویژه خلیج فارس هستند اطلسهای دیگری نیز هستند که تعدادی از نقشه های تاریخی خلیج فارس را دارند و در آرشیو وزارت خارجه موجود هستند.

 مانند 1- اطلس کویت 2- ریشه های کویت3- اطلس جغرافیا و جهان نما چاپ چین 1901 .

*اطلس جغرافیایی، فیزیکی، سیاسی و تاریخی- پاریس 1863

* اطلس جغرافیایی، فیزیکی، سیاسی و اقتصادی- پاریس 1874

* اطلس دستی آلمان 1899 Andrees Allgemeiner Hand Atlas

*اطلس دستی مربوط به کل جهان. آلمان 1873 A.Graf"sHand Atlas

*اطلس دستی 1921 آلمان Andrees Allgemeiner Hand AtlasI

*اطلس دستی 1921 آلمان Andrees Allgemeiner Hand AtlasII

*اطلس دستی آلمان 1922 Andrees Allgemeiner Hand Atlas

*اطلس آلمان 1900 HandAtlas Neuer

*اطلس جهان نما - لیسبون. Novo Atlas Escolar Portugues- 1934

 اطلس دستی .پرتغال Stielers. 1906

 اطلس

/ 0 نظر / 47 بازدید